Bitki Kökleri ve Kök Metamorfozları

Ana Sayfa

Makaleler

botanik

Bitki Kökleri ve Kök Metamorfozları

Yazar Umut Şeflek

Cumartesi, 01 Mart 2008

Genellikle toprakta yetişip bitkiyi toprağa bağlayan, topraktaki suyu ve suda erimiş mineralleri absorbe eden bitki organına kök denir. Kök, ana kök, yan kök ve emici tüylerden oluşur.

Ana Kök : Tohumun çimlenmesiyle oluşan ilk kısımdır. Hypokotilin atındaki radikulanın devamıdır. Bitkiyi toprağa bağlar. Toprağın derinliklerine doğru uzayarak, bitkinin toprağa bağlanmasını sağlar. Yerçekimi doğrultusunda büyür.

Yan Kök : Toprakta kökün yayılmasını sağlayan ve ana kökten belli açı ile ayrılan köklerdir. Kökün toprağa bağlanmasını sağlar.

Emici Tüyler : Yan kökün üzerinde bulunan kıl gibi ince uzantılardır. Kökün topraktaki temas yüzeyini arttırır. Emici tüyler, topraktaki su ve mineralleri emip gövdeye iletir.

Radikulanın gelişmesiyle meydana gelen köke, ana kök denir. Bazen kökler bitkilerin gövde ve yapraklarındanda meydana gelebilirler. Bu tip köklere adventif kök (ek kök) deni. Rizom ve yumrulardan oluşan kökler adventif köklere örnek olarak verilebilir.

Embriyodan meydana gelen ana kök yer çekimi doğrulutusunda, ana kökten oluşan yan kökler ise yatay gelişme gösterirler. Ana ve yatay köklerin oluşturduğu yapıya kök sistemi denir.

Kökler morfolojik yapılarına göre üçe ayrılırlar:

Kazık kökler: Ana kök ve yan köklerden oluşur. Örn: Quercus sp.
Saçak Kökler: Ana kök bulunmaz. Kök bir püskül şeklinde tek noktadan çıkar. Hem yatay hem de dikey gelişirler. Örn: Gramineae
Etli kökler: Kazık köklerin etlenmiş halidir. Örn: Beta vulgaris (Pancar)

Kökün genel olarak 3 görevi vardır;

Bitkiyi toprağa bağlamak
Topraktaki su ve mineralleri gövdeye iletmek
Bazı besin maddelerini depo eder

Kökler bu üç temel görevleri dışında çeşitli metamorfozlar sonucu daha başka görevleride üstelenebilirler.

Kök Metamorfozları

1) Depo Kökler: Besin depo eden kalın ve etli köklerdir. Beta vulgaris ve Ipomaea bitkileri depo köklü bitkilere örnek olarak verilebilir. Beta vulgaris'in kökü kazık kök tipinde, Ipomaea batotas'ın kökü yumur biçimindedir.

2) Pneumatofor (Solunum) Kökleri : Oksijeni az bataklılarda yaşayan bitkilerin kökleri yatay olarak, hatta toprak ve suyun yüzeyine doğru büyürler. Bu köklere solunum kökü denir. Örn: Taxodium distichum (bataklık servisi)

3) Tutunma kökleri: Bazı sarılıcı bitkilerin gövdelerinden meydana gelip duvarlara tutunmalarını sağlayan adventif köklerdir. Örn: Hedera helix

4) Destek kökleri: Tropikal bataklıklarda yetişen bitkilerin gövdelerinden çıkıp toprağa tutunmalarını sağlayan ek köklerdir. Örn: Monstera deliciosa (deve tabanı)

5) Asimilasyon kökleri: Epifit orkidelerin gövdelerinden meydana gelen yassılaşmış kökler olup kloroplastları vardır.

6) Haustorium (Sömürme) kökleri : Parazit bitkilerin üzerinde yaşadıkları bitkinin besininden yararlanmak için bitkinin iç dokularına gönderdikleri köklerdir. Örn: Viscum album

7) Kontraktil (Çekme) Kökler: Bazı bitkiler önceden fazla miktarda yedek besin maddesi depolayıp sonradan kaybederler. Bu köklerin yüzeylerinde katlanmalar görülür ve kısalırlar. Böylece kısalan bitki toprak altı gövdesini daha fazla derine çekerek toprağa daha sıkı bağlanmış olur. Örn: Crocus

8) Diken kökler: Kökler diken şeklini almış olup koruyucu görev yaparlar. Örn: Acanthorriza (Palmiye)

9) Üretken Kök: Baı kökler gövde verici tomurcuklar taşırlar. Bu tomurcuklardan meydana gelen bitki, ana bitkiden ayrılarak yeni bir fert meydana getirir. Örn: Coranilla varia (Renkli burçak)