Bu bölümde, Suyosunları (Algler), Karayosunları (Bryophyta) ve Eğrelti Otları (Pteridophyta)
incelenecektir.
Suda yaşayan, tek hücreliden koloniye, hatta parankimatik tallusa kadar çok değişik
formlardadırlar. Bazı mikroskopik algler, suyun hareketi ile pasif olarak hareket
ederler, bu nedenle yaşama ortamları suyun serbest bölgesidir. Bu tip alglere fitoplankton
adı verilir. Sargassum gibi büyük makroskopik algler de aynı şekilde
suda serbest olarak yüzerler. Suyun zemininde yaşayanlarda ise, tutunma organı
vardır. Bu tip algler ışığın uygun miktarda ulaşabildiği derinliklerde gelişirler.

Alglerin sınıflandırılmasında içerdikleri pigmentler, biyokimyasal özellikleri, depoladıkları
maddeler ve kamçı gibi organellerinin yapıları ve hayat devreleri gözönüne
alınır.
Eşeyli üremeleri, gametlerinin yapı ve biçimlerine göre üç tiptedir: morfolojik olarak
aynı, fizyolojik olarak farklı gametlerin birleşmesi izogami olarak tanımlanır.
Şekilleri aynı ancak büyüklükleri farklı gametlerin birleşmesine anizogami; küçük
ve hareketli bir gamet (spermatozoid) ile büyük ve hareketsiz bir gametin (yumurta
hücresi) birleşmesine ise oogami denir.

Divisio. Chlorophyta (Yeşil Algler): Tek hücreli, ipliksi, şeritsi ve elsi tallusa sahip
alglerdir. Klorofil a ve b, karotin, lutein ve ksantofil içerirler. Asimilasyon ürünleri
nişasta ve yağlardır. Çoğunlukla ototrof yaşamakla beraber, mantarlarla birlikte liken
oluşturan türleri de vardır. Genellikle tatlı (% 90) bazıları da tuzlu sularda yaşarlar.
Üremelerinde izo-, anizo- ve oogami görülür.
Scenedesmus, genellikle dörtlü ve sekizli koloniler oluşturan bir cinstir ve besin
elde etmek için kültürü yapılan türleri vardır..
Volvox, bu bölümün en iyi tanınan örneklerindendir. Volvox kolonisindeki
bireyler birbirlerine plazma köprüleri ile bağlanmışlardır. Üreme ve asimileme
hücrelerinin ayrı kutuplarda yer alması, bu kolonideki bireyler arasındaki işbölümünü
gösterdiği için dikkat çekicidir.
Yeşil Alglerin yiyecek olarak ekonomik öneme sahip olan türlerinden Ulva 'nın
hayat devresi ilerde'de anlatılmıştır.
Yeşil Alglerin Kavuşur Algler (Conjugatophyceae) sınıfında ise konjugasyon adı
verilen özel bir üreme tipi görülür. Spirogyra cinsi bu sınıftadır ve üremesinde
karşılıklı gelen iki hücreden birinin içeriğinin diğerine akması ile zigot oluşur. Zigot
mayoz bölünme geçirerek yeni bir ipliği oluşturur.

Divisio. Chrysophyta (Altın Sarısı Algler): Tek hücreli ya da koloni oluşturan
formları vardır (Şekil.3.2). Klorofil a ve c, β karotin ve ksantofil içerirler. Asimilasyon
ürünleri krizolaminarin ve vakuol içindeki yağlardır. Eşeyli ve eşeysiz ürerler.
Bu bölümün en tanınmış sınıfı Bacillariophyceae (Diatomae)'dir. Diatomae
üyelerinin hücre çeperi iç içe geçmiş iki kapak şeklindedir. Kapaklarında amorf silis
birikimi nedeni ile öldükten sonra bulundukları suyun dibinde diatome toprağı adı
verilen katmanı oluştururlar. Bu toprak dinamitin ana maddesi olarak kullanıldığı
gibi birçok sanayi dalında filtrasyon işleminde yararlanılır.

Divisio. Phaeophyta (Kahverengi Algler): Çoğunluğu tuzlu sularda yaşayan alglerdir.
Çok küçük boyutlu disklerden tallusu 100 metre ya da daha fazla uzunlukta
olabilen formlara kadar değişik şekillerde olabilirler vardır. Derin sularda gelişebilirler.
Hücre çeperleri içte selüloz, dışta pektin içerir. Laminarin ve fukoidin gibi polisakkarit
yapısındaki bileşikler asimilasyon ürünleri arasındadır. Tallusun parçalanması
ya da sürünücü organlar oluşturarak vejetatif üremelerinin yanında eşeysiz
üremeleri iki kamçılı zoosporlarla gerçekleşir. Hayat devrelerinde sporofit ve
gametofit döllerin birbirine morfolojik olarak benzeyip benzememesi gözönüne alınarak
bu bölüm üç altsınıfta incelenir. Ectocarpus gibi izomorf döl almaşı gösteren
kahverengi algler Izogeneratae; Laminaria gibi heteromorf döl almaşı gösterenler
Heterogeneratae alt sınıfına dahil edilirler. Cyclosporae altsınıfında ise Fucus gibi
sporofit neslin hakim olduğu algler bulunur.

Divisio. Rhodophyta (Kırmızı Algler): Tallusları genellikle ipliksi yapıdadır. Kloroplastları
bant veya yıldız şeklindedir. Klorofil ve karotenoidlerin yanında fikoeritrin
ve fikosiyanin içerirler. Hücre çeperleri dışta pektin, içte selülozdur. Florideophycidae
alt sınıfında hücre içerikleri plazmodezmler (plazma köprüleri) ile
birbirine bağlanmıştır. Çok sayıda parazitik ve epifitik (başka bitkiler üzerinde yaşayan)
türleri vardır.
B İ T K İ L E R  A L E M İ
 a: Pinnularia (Diatomae), b. Sargassum (Phaeophyta), c. Batrachospermum (Rhodophyta).

Kırmızı ve Kahverengi Alglerden elde edilen ürünlerin oldukça büyük ekonomik
önemi vardır. Alginat, agar agar, karragen gibi adlar taşıyan bu ürünler pastacılıktan
ilaç sanayiine, kozmetikten tekstil endüstrisine kadar çok geniş alanlarda kullanılmaktadır.

Karayosunları, karasal hayata uyum sağlayan organizmalardır. Bununla birlikte su
alışverişini düzenleyen organları yeterince gelişmediği için çok nemli ortamları tercih
ederler. Hücre çeperleri selülozdan yapılmıştır. Gelişmiş olanlarında, kök, yaprak,
gövdeye benzer organları vardır. Tüm dünyada çok geniş yayılım alanına sahiptirler.
Bryophyta bölümü üç sınıfa ayrılır. Bunlardan ilki Anthoceratae (Boynuzsu Karayosunları)
olup yuvarlak, ince, yapraksı tallusa sahiptirler. Hücrelerinde birer
adet kloroplast vardır. Hepaticae (Ciğerotları), toprağa paralel gelişen yapraksı
yapıda olup hücrelerinde çok sayıda kloroplast içerirler. Ciğerotlarında sporofit nesil
çok küçüktür ve gametofitin üzerinde parazit olarak yaşar.
Gametofitin üst yüzünde hava ve su alış verişini sağlayan gözenekler vardır. Bu sınıfın
vejetatif üremesi tallusun üzerinde bulunan gemma çanaklarının içindeki pulcuklarla
sağlanır. Bu pulcuklara gemma adı verilir.
Gemma çanaklarının şekli türlere özeldir. Eşeyli üreme organları ise, ilk ve sonbaharda
gametofit üzerindeki şemsiye şeklindeki yapıların üzerinde gelişirler.

Çevrenizdeki kaya dipleri, dere kenarları gibi çok nemli ortamlardaki Ciğerotu
türlerini bulmaya çalışınız.
Musci (Yapraklı Karayosunları) bu bölümün üçüncü ve en gelişmiş sınıfıdır.
Üyelerinde mnium tip stomalara rastlanması karasal hayata uyum ile ilgili önemli
özelliklerden biridir. Bu sınıfın üyelerinde hayat devresi sporun çimlenmesi ile başlar.
Protonema adı verilen bu yapının gelişmesi ile gametofit oluşur. Gametler gametofitin
ya uç ya da yan kısımlarında gelişen anteridium ve arkegoniumların içinde
oluşturulur. Döllenme için suya ihtiyaç duyulur ve spermatozoid, kimyasal çekimle
arkegonium içindeki yumurta hücresine ulaşır. Sporofit (Sporogon) zigotun
mitoz bölünmeleri ile şekillenir; genellikle bir sap ve ucunda spor kapsülünden
meydana gelmiştir. Sporlar, kapsül içinde bazı hücrelerin mayoz bölünme geçirmesi
ile oluşturulup kapsülün açılması ile etrafa yayılırlar.

Pteridophyta (Eğrelti Otları)
Sporlu Bitkilerin en gelişmiş olanlarıdır. Karasal hayata uyum sağlamışlardır. Oldukça
iyi gelişmiş iletim demetlerine sahiptirler. Gametofitleri çok indirgenmiştir.
Sporofitlerinde ise kök, gövde ve yaprakları gelişmiştir. Pteridophyta üyelerinde
trofofil ve sporofil adı verilen iki tip yaprak bulunur. Trofofiller özümleme yapan
yapraklardır. Sporofiller ise, sporangiumları taşıyan özelleşmiş yapraklardır.

Eğrelti Otlarının günümüzde yaşamayan çok sayıda fosil formları vardır. Rhynia,
Asteroxylon gibi cinsleri bunlara örnek olarak verilebilir. Günümüzde yaşayan cinslerden
ise Lycopodium, Selaginella, Isoetes, Equisetum, Asplenium, Adianthum ülkemizde
de doğal yayılış alanına sahiptirler.

Kapalı Tohumlu Bitkilerin (Angiospermae) Sınıflandırılması

Burda izleyeceğimiz Angiospermae grubuyla ilgili yapılan sınıflandırma Cronquist
(1968) sistemine dayanmaktadır. Bu sistem biyolojik bulgulara dayandırılarak
geliştirilmiştir.

Buna göre Kapalı Tohumlu Bitkiler Magnoliopsida (Dicotyledoneae = Çift Çenekli
Bitkiler) ve Liliopsida (Monocotyledoneae = Tek Çenekli Bitkiler) olmak üzere 2
Klassis' e (Sınıfa) ayrılmaktadır.

Klassis : Magnoliopsida (Dicotyledoneae = Çift Çenekli Bitkiler)
Çift çenekli bitkiler odunlu veya odun içermeyen bitkilerdir. Bu gruba giren bitkiler
genel olarak 2 çenek (tohum yaprağı), nadiren 1, 3 veya 4 çenek içerirler. Odunlularda
ve otsuların çoğunda, kök ve gövde kambiyuma sahip olmasından dolayı ikincil
büyüme (enine kalınlaşma) gösterir. Otsu türlerde gövde iletim demetleri açık
(kambiyum içeren), iyi gelişmiş veya nadiren kapalıdır (kambiyum içermeyen).
Yapraklar tipik olarak ağsı damarlı, petiollü ve geniş laminalıdır. Çiçek kısımları
(parçaları) belirgin sayıda olduğu zaman 5, nadiren 4 ve çok az olarakta 3 ve diğer
sayılardadır. Çoğunlukla kaliks (çanak) ve korolla (taç) farklılaşması vardır.
Çevrenizde bulunan Çift Çerekli Bitkelerin çiçeklerinin yapılarını inceleyiniz.
Bu sınıf sırasıyla Magnoliidae, Hamamelidae, Caryophyllidae, Dileniidae, Rosidae
ve Asteridae olmak üzere 6 Subklassis (Altsınıf) içermektedir. Şimdi bu altsınıflar
içerisinde yer alan bazı taksonları öğrenmeye çalışalım.

Subklassis : Magnoliidae
Bu altsınıf çift çenekli bitkilerin en eski ve en ilkel olan grubudur. Açık ve Kapalı Tohumlu
bitkiler arasında geçiş özelliği göstermesi nedeniyle sistematik bakımdan oldukça
önemlidir. Bazı yapısal özellikleri arasında, odunlarında trakelerin bulunmayışı,
çiçek organlarının sarmal diziliş göstermesi, periantın perigon şeklini alması
veya hiç bulunmayışı, dişi organın tek karpelli olması, stamenlerin genellikle çok
sayıda, nadiren az sayıda olması, belirgin bir flament anter ayrımı olmaması sayılabilir.
Ayrıca bu grubun üyeleri, eterik yağlar, alkoloid ve tanenli maddeler gibi sekonder
(ikincil) bitkisel maddeleri de içerirler.
Bu altsınıf 8 ordo ve 39 familya içermektedir. Bunlardan çevremizden tanıdığımız
bitki türlerini içeren familyalara örnek olarak, Magnoliaceae (Manolyagiller), Ranunculaceae
(Düğünçiçeğigiller), Papaveraceae (Gelincikgiller) verilebilir.

Subklassis : Hamamelidae
Çoğunlukla odunsu bitkilerdir. Çiçekleri çoğunlukla anemogam (rüzgarla tozlaşan),
küçük ve petalsizdir. Sepal ve petal içerdiklerinde küçük ve pulsu yada belirsizdir.
Kuzey yarım kürenin kurak iklim kuşaklarına adapte olmuş ve yaprak döken
ormanlar oluşturmuşlardır. Bu subklassis üyeleri içerdikleri bir takım kimyasal
maddeler bakımından Magnoliidae subklassisinden ayrılmaktadırlar. Bu subklassis
11 ordo, 24 familya ve 3400 tür içermektedir. Bunlardan geniş yayılış alanına sahip bitki türlerini içeren familyalara Platanaceae (Çınargiller), Moraceae (Dutgiller),
Urticaceae (Isırgangiller), Juglandaceae (Cevizgiller), Fagaceae (Kayıngiller)
örnek olarak verilebilir.

Subklassis : Caryophyllidae
Diğer iki altsınıfa nazaran daha ileri bir grubu teşkil etmektedir.Çoğunlukla otsu
bitkilerdir. Kurak ve tuzlu ortamlara uyum sağlamışlardır. Ayrıca azotca zengin ortamlarda
yetişen bitkileri de içerirler. Petalleri var yada yoktur. Stamenler genellikle
iki daire halinde dizilmiş olup, her dairede 5 adet stamene sahiptirler. Bazı türlerde
dış stamen dairesi ortadan kalkarak stamen sayısı azalmıştır. Bu altsınıfın çoğu üyelerinde
betalsin adı verilen kimyasal maddeler üretilmektedir. Tohum yapılarında
tipik olarak nişasta depo ederler.
Bu altsınıf 3 ordo, 14 familya ve yaklaşık 11.000 türden oluşmuştur. Tanıdığımız ve
yaygın bitki türlerine sahip familyalara örnek olarak, Cactaceae (Kaktüsgiller),
Chenopodiaceae (Kazayağıgiller), Portulaceae (Semizotugiller), Caryophyllaceae
(Karanfilgiller) verilebilir.

Subklassis : Dilleniidae
Çoğunlukla kimyasal olarak tanenli, betalsinsiz ve alkoloidlerce fakirdir. Birkaç familyası
hardal yağlarını içermeleri ile karakteristiktir. Çiçekleri çok petalli, nadiren
petalsiz yada birleşik petallidir. Birleşik petalli oldukları durumda ya korolla loplarından
daha çok stamen içerirler yada stamenler korolla loplarının karşısında bulunur.
Plasentasyon (tohum taslaklarının ovaryuma bağlanma şekilleri) değişik şekillerdedir.
Bu altsınıf 13 ordo, 77 familya ve yaklaşık 25.000 tür içermektedir.
Önemli ve tanıyabileceğimiz bitki türlerini içeren familyalara örnek olarak, Theaceae
(Çaygiller), Tiliacea (Ihlamurgiller), Malvaceae (Ebegümecigiller), Violaceae
(Menekşegiller), Cucurbitaceae (Kabakgiller), Salicaceae (Söğütgiller), Brassicaceae
(Hardalgiller) verilebilir.

Subklassis : Rosidae
Bu altsınıf içerdikleri tür sayısı itibarıyla zengin bir gruptur. Kimyasal bileşikler olarak,
çoğunlukla tanenli, seyrek olarak iridoid bileşikleri bazende triterpenoidleri
içerirler. Çiçeklerinde petalleri belirgin, ayrık veya seyrek olarak dipte birleşmiş,
nadiren tüp şeklinde olabilir. Bazen çok indirgenmiş veya hiç olmayabilir. Ovaryum
diğer çiçek organlarının altında yada üstünde bulunabilir. Stamenleri çok sayıda
olduğu zaman gelişmelerini dıştan merkeze doğru tamamlarlar. Plasentasyon
çeşitli tiplerde, bileşik ovaryumlarda genellikle eksene bağlı durumdadır.
Rosidae altsınıfı 18 ordo, 114 familya yaklaşık olarak 58.000 türden oluşmaktadır.
Günlük yaşamımızda kullandığımız birçok ekonomik kullanımı olan türleri de
içermektedir. Familyaları sayısınca Angiosperm lerin en büyük altsınıfıdır . Fakat tür sayısı bakımından bundan sonra göreceğimiz Asteridae ile hemen hemen
aynı büyüklüktedir.
Örnek olarak Rosaceae (Gülgiller), Fabaceae (Leguminosae) (Baklagiller). Elaeagnaceae (İğdegiller), Punicaceae (Nargiller), Cornaceae (Kızılcıkgiller),
Euphorbiaceae (Sütleyengiller), Vitaceae (Asmagiller), Hippocastanaceae (Atkestanesigiller),
Rutaceae (Turunçgiller), Apiaceae (Umbelliferae) (Maydonozgiller)
verilebilir.

Subklassis : Asteridae
Kimyasal olarak çok çeşitli ürünleri, genellikle iridoid bileşikler, alkoloidler, eterik
yağlar, acı maddeler bulunan tıbbi ve zehirli bitki türlerini içeren familyalara sahiptir.
Çiçeklerde ovaryum, diğer çiçek organlarının altında ya da üstünde olabilir. Çoğunlukla
iyi gelişmiş ve gösterişli, nadiren indirgenmiştir. Petaller birleşerek huni
ya da çan biçimini almışlardır. Stamenler corolla tüpüne yapışık, lop sayısı kadar,
apetal (indirgenmiş petal) olup çiçeklerde stamen hiçbir zaman beşden fazla değildir.
Stilus bazen ginobaziktir (ovaryumun tabanından çıkan), bazende uç kısımdan
çıkar. Plasentasyon değişik tiplerde ve embriyo çoğunlukla tohuma oranla büyüktür.
Bu altsınıf 11 ordo, 49 familya ve yaklaşık 56.000 türden oluşur. Bu türlerin 1/ 3 ü
Asteraceae familyasında toplanmıştır.

Örnek olarak başlıca Apocynaceae (Zakkumgiller), Solanaceae (Patlıcangiller), Lamiaceae
Labiatae, Ballıbabagiller bu familyaya ait türlerin büyük bir bölümünün
içerdikleri uçucu ve aromatik yağlar nedeniyle ilaç ve parfümeri sanayiinde oldukça
ayrı bir yeri vardır.) (Şekil 3.6.)
Oleaceae (Zeytingiller), Scrophulariaceae (Sığırkuyruğugiller), Pedaliaceae (Susamgiler),
Campanulaceae (Çançiçeğigiller), Rubiaceae (Kökboyasıgiller), Caprifoliaceae
(Hanımeligiller), Asteraceae (Compositae) (Papatyagiller) familyaları sayılabilir.