Embriyonik tabakalar:    Embriyo gelişimi sırasında, çeşitli doku ve organları oluşturacak olan tabakaların (endoderm, mezoderm ve ektoderm) varlığına göre:Diploblasti ve Triplobasti.

Ektoderm: Embriyo gelişimi sırasında oluşan 3 tabakadan en dışta olanı, dış deri.
Mezoderm: Embriyo gelişimi sırasında oluşan 3 tabakadan, ortada olanı, orta deri.
Endoderm: Embriyo gelişimi sırasında oluşan 3 tabakadan, en içte olanı, iç deri.

Embriyo gelişimi: Yumurta gelişimi süresince, hücre bölünmesinin düzlemsel düzenlenişine göre Holoblastik, Meroblastik veya segmentasyon şekline göre  Spiral segmentasyon, Radial segmentasyon gibi gruplandırmalar bulunmaktadır.

--Embriyonik gelişim, eşeyli üreyen canlılarda görülen ve canlının, döllenme ile doğumu ya da yumurta veya kozadan çıkmasına kadar geçen süredeki gelişimi. Embriyonik gelişimin safhaları ve yeri canlıdan canlıya farklılık göstermekle birlikte, bu süreç genelde annenin veya annenin ürettiği bir yapı koruyuculuğunda geçer.

Hayvanlardaki embriyonik gelişimde 4 aşama görülür:

   1. Bölünme
   2. Şekillenme
   3. Değişim
   4. Büyüme

Bölünme

Bu aşamada alışılmışın dışında bir büyüklüğe sahip zigot, kendi genomunun aynısını taşıyan daha kücük hücreler üretmek amacıyla üstüste mitoz hücre bölünmelerini gerçekleştirir. Ancak ilk anda zigotun kendi genleri aktif durumda değildir . Bölünme, halen annenin daha önceden zigota döllenmemiş yumurta aracılığıyla verdiği proteinler ve haberci RNAlar (mRNA) aracılığıyla yine annenin genomunun kontrolündedir. Bölünme dönemi, blastosöl oluşumu ile sona erer.

Blastosöl, embriyonik gelişimin blastula devresinde, dış tabakadaki hücrelerin içeriye doğru bir girinti yapması sonucu oluşan, ilkin vücut boşluğu. Bu safhada, tüm hücreler aynı büyüklüktedir ve blastula hücreleri bölünmelerini yavaşlatırlar. Tüm hücreler içte blastosöl, dışta da hyalin zarla temas içindedir. Çeşitli hücre bağları blastula hücrelerini blastosöl etrafında sızdırmaz bir küre haline getirir. Hücreler bölünmeye devam ettikçe, blastula bir hücre kalınlığına geriler ve genişler. Bu işlem, blastula hücrelerinin üstteki hyalin tabakasına eklemlenmesi ve blastosölü genişleten su alımı ile gerçekleşir.

Kaynaklar:

Dan-Sohkawa ve Fujisawa. (1980) Cell dynamics of the blastulation process in the starfish, Asterina pectinifera. Developmental Biology 77(2):328-39.

Scott F. Gilbert. Developmental Biology. 6. Basım. 2000. Sinauer Associates Publishing Co., New York, ABD.


Şekillenme

Bu aşamada, önceden bölünmüş hücreler mekansal değişimlerle kendilerini hücre kümeleri ve tabakaları haline getirir. Bu olaya gastrulasyon denir. Şekillenme sonrası hayvanlarda 4 düzlem meydana gelir:

    * Ön ve arka (anterior-posterior eksen)
    * Sırt ve karın (dorsal-ventral eksen)
    * Sol ve sağ (rostro - caudal eksen)
    * Yakın ve uzak (proximal-distal eksen)
    *  Vücut eksenleri


Vücut bölgeleri, canlıların çeşitli kısımlarına verilen adlardır.
Bir kanguruda vücut bölgeleri
Bir kanguruda vücut bölgeleri

    * Dorsal: bir canlı vücudunun sırt tarafı.
    * Ventral: karın tarafı.
    * Anterior: ön tarafı.
    * Posterior: arka tarafı.
    * Mediyan çizgi: vücudun burun ucundan ve kuyruk kısmından geçen eksen.
    * Lateral: yan tarafı.
    * Bazal: bir organın vücuda bağlandığı kısım.
    * Distal: uç kısmı.
    * Apikal: yüzeye bakan uç kısmı.
    * Apeks: tepe kısmı.
    * Proksimal: kaideye yakın kısmı.
    * Diskoidal: ortadaki alan.
    * Vertikal: düşey doğrultu ve düzlemler.
    * Horizontal: yatay düzlem ve doğrultular.
    * Kaudal: yan kısımlara, özellikle kuyruk tarafına ait olan kısımlar.


Bu aşamada hücre katmanlarında değişim (differentiation) görülmezken, proteinlerin ve mRNAların hücreler arasında eşitsiz dağılımı sonucunda, ileride hangi hücrenin hangi hücre tipi olacağı belli olur. Bu olaya "kader belirlenmesi" (fate determination) denir.

Gastrulasyon, 3 eşey zarını oluşturur (germ layer). Bunlar;

    * Ektoderm
    * Mezoderm
    * Endodermdir.

Gastrula aşamasında, zigot artık kendi genlerini aktif hale getirir. Bu etkinliğe orta-blastosöl geçişi (mid-blastula transition) denir.

Gastrulasyon

1-blastula, 2-gastrula; turuncu: ektoderm, kırmızı: endoderm

Blastula evresinden sonra, çokhücrelilerin hemen hepsinde görülen evredir. Bu evrede, ektoderm ve endoderm oluşur. Ektoderm, vücudu örten yapıları oluştururken, endoderm; barsağı ve onunla ilgili yapıları meydana getirir. Blastulanın üzerindeki blastoderm kural olarak ektoderme karşılık gelir. Üçüncü embriyonik tabaka olan mezoderm, ektodermin ve endodermin arasında ve yanlarda meydana gelir. Gastrulanın başlangıcında, izolesital yumurtalardaki vejetatif kutuba denk olan kısımda, bazı blastomerler blastosöl içerisinde animal kutuba doğru çökmeye başlar. Çökmeden dolayı meydana gelen açıklığa Blastopor (ilkin ağız), çöküntünün tüp şeklindeki devamına da Archentron (ilkin bağırsak) denir. Blastoporun yaşam boyunca ağız olarak kalıp kalmamasına göre bilateral simetrili hayvanlar iki gruba ayrılırlar :

    * Protostomia = blastoporu ilerde esas ağıza dönüşen hayvanlar, bunlarda anüs arka kısımdaki ektodermin içeri doğru çökmesiyle oluşur, örn : sölentereler. )

    * Deuterostomia = blastoporu anüs ya da kloak a dönüşen, ağzı yeniden açılan hayvanlar, bunlarda ağız, ön kutupta ilk olarak ektoderm kesesi şeklinde oluşur).

Gastrulasyonun başlamasıyla ve ilkel bağırsağın animal kutuba doğru ilerlemesiyle ilk Bilateral (Bakışımlı) Simetri oluşur. Blastomerlerin içeri doğru çökmesiyle Invagination (İnvaginasyon); meydana gelen ilk bağırsak boşluğuna da Archentron denir.

Gastrulada dış örtü, ileride epidermis ve benzerlerini (kıllar,tüyler,bezler,...), sinir sistemi, duyu epiteli, sindirim sisteminin bir kısmını oluşturacak ektodermi oluşturur. İlkel bağırsağın orta kısmını meydana getirecek tabakada, ilerde sindirim sistemine bağlı olacak birçok organı, (pankreas, karaciğer,...), akciğer ve önceden belirlenmiş notokordun yapısına katılacak olan endodermi oluşturur. Endodermden meydana gelen mezoderm ise, kasları,iskeleti,damar sistemini, boşaltım organlarını ve gonadozomları oluşturur.

Telosital yumurtalarda,görülen gastrulasyon karışık bir olaydır ki, burada meydana gelen epiblast hücrelerinin, embriyonun orta kısmından ilerye doğru uzayarak, saydam alanın ortasında İlkin İz (Primitif İz), denilen bir kalınlaşmayı oluştururken, bu izin ortasında bir çöküntü oluşarak İlkin Oluku meydana getirir. İlkin izin ön ucunda, hücrelerin yumru şeklinde yığılarak Hensen Düğümünü yaptığı görülür.

Ektoderm

Ektoderm tabaksının gelişimi


Gastrulasyon sırasında, hücreler aktif ve pasif olarak yer değiştirirler. Bu yer değiştirmeler sonucunda hücreler gastrula boşluğuna göre dışta, ortada ve içte olmak üzere sıralanırlar. Süngerler , Taraklılar , ve Knidliler takımlarında orta tabaka bulunmaz be diğer iki tabaka hayvanın tüm dokularını oluşturur. Buna diploblastik gelişim denir. Derisidikenliler ve Kordalılar gibi diğer yüksek hayvanlarda ise ektoderm ve endoderm arasında mezoderm denen üçüncü bir tabaka oluşur ki bu olaya triploblastik gelişim denir. Bu hücre tabakaları görünüm ve genetik aktivite yönünden birbirlerinden farklıdırlar. Bu hücre sıralarının en dıştakine ektoderm denir.

Ektoderm, yetişkin canlıdaki deri, tırnaklar, saç ve dişlerin yanısıra merkezi sinir sistemi, beyin ve ekzokrin bezleri de oluşturur.

Bazı hayvan takımlarında (örneğin Yumuşakçalar ve Halkalısolucanlar) bazı hücrelerin kaderleri bu gibi erken safhalarda belirlenir ve hatta bazen döllenmeden önce bile sabitlenmiş olabilir.


   1. Eggshell
   2. Outer membrane
   3. Inner membrane
   4. Chalaza
   5. Exterior albumen (outer thin albumen)
   6. Middle albumen (inner thick albumen)
   7. Vitelline membrane
   8. Nucleus of pander
   9. Germinal disk (blastoderm)
  10. Yellow yolk
  11. White yolk
  12. Internal albumen
  13. Chalaza
  14. Air cell
  15. Cuticula